Co robi okulista? Jakie choroby leczy i kiedy go odwiedzić?

Okulista zajmuje się nie tylko doborem okularów, ale przede wszystkim diagnozowaniem i leczeniem chorób oczu, takich jak zaćma, jaskra czy zwyrodnienie plamki żółtej. Warto zgłosić się do niego nie tylko wtedy, gdy gorzej widzimy, ale też przy bólu, zaczerwienieniu, podwójnym widzeniu czy nagłych zmianach w obrazie.

Kim jest okulista i czym różni się od optyka oraz optometrysty?

Okulista to lekarz medycyny, który zajmuje się zarówno badaniem wzroku, jak i leczeniem chorób oczu. Ma ukończone studia lekarskie, specjalizację z okulistyki oraz prawo do wypisywania recept, skierowań na zabiegi, zwolnień lekarskich czy orzeczeń o niepełnosprawności wzroku. W praktyce oznacza to, że może kontrolować szkła w okularach, ale także zająć się jaskrą, zaćmą czy poważnym urazem oka.

Optyk to zupełnie inna profesja, choć dla pacjenta te nazwy często brzmią podobnie. Optyk nie jest lekarzem, tylko specjalistą technicznym. Na podstawie recepty od okulisty lub optometrysty dobiera i wykonuje okulary, montuje szkła w oprawkach, pomaga wybrać odpowiedni kształt, rozstaw soczewek, powłoki antyrefleksyjne. Odpowiada więc bardziej za „rzemiosło” i jakość gotowych okularów niż za diagnozowanie oczu.

Optometrysta natomiast zajmuje się przede wszystkim pomiarem i korekcją wad wzroku, takich jak krótkowzroczność, nadwzroczność czy astygmatyzm. Może dobrać okulary oraz miękkie soczewki kontaktowe, często korzysta z zaawansowanych urządzeń pomiarowych i prowadzi treningi wzrokowe, na przykład przy tzw. leniwym oku. W przeciwieństwie do okulisty nie diagnozuje chorób ogólnych, nie leczy stanów zapalnych ani nie wykonuje zabiegów chirurgicznych.

Dobrym uproszczeniem bywa myśl: gdy potrzebna jest diagnoza choroby, stan nagły lub decyzja o leczeniu – adresatem jest okulista; gdy chodzi o samo dobranie korekcji i wygodne widzenie, często wystarcza optometrysta, a przy wykonaniu okularów potrzebny jest optyk. W praktyce te zawody się uzupełniają i pacjent nierzadko korzysta z usług wszystkich trzech specjalistów w ciągu kilku miesięcy: najpierw wizyta u okulisty, potem dobór mocy u optometrysty, na końcu realizacja okularów w salonie optycznym.

Jak wygląda podstawowe badanie wzroku u okulisty krok po kroku?

Podstawowe badanie wzroku u okulisty zwykle trwa od 20 do 40 minut i składa się z kilku prostych etapów. Na początku zbierany jest dokładny wywiad, czyli rozmowa o tym, co się dzieje z oczami. Lekarz dopytuje o objawy, choroby przewlekłe, przyjmowane leki i wcześniejsze problemy okulistyczne. To trochę jak układanie puzzli: bez dobrych informacji nawet najlepsze urządzenia mogą dać niepełny obraz.

Potem przychodzi moment na klasyczne czytanie liter z tablicy. Pacjent siada w wyznaczonym miejscu, zasłania raz jedno, raz drugie oko i odczytuje znaki z różnych rzędów. Niekiedy zamiast liter są specjalne symbole lub kształty, co ułatwia badanie dzieci. Dzięki temu można wstępnie ocenić ostrość wzroku, sprawdzić czy potrzebne są okulary lub czy dotychczasowa korekcja nadal jest odpowiednia.

Kolejnym krokiem bywa komputerowe badanie wzroku, czyli autorefraktometria. W praktyce oznacza to spojrzenie w urządzenie, w którym pojawia się obrazek, na przykład domek albo balonik. Sprzęt w kilka sekund mierzy przybliżoną wadę wzroku w obu oczach. Wynik nie zawsze jest ostateczną receptą na okulary, ale stanowi dobrą podstawę do dalszych, bardziej precyzyjnych testów przy użyciu soczewek próbnych.

W podstawowym badaniu często sprawdzane jest także ciśnienie wewnątrz gałki ocznej. Służy do tego tonometr, czyli urządzenie, które delikatnie dotyka powierzchni oka lub dmucha krótkim strumieniem powietrza. Cała procedura trwa zwykle kilkanaście sekund i bywa nieco zaskakująca, ale nie jest bolesna. Pomaga wykrywać choroby takie jak jaskra, zanim pojawią się wyraźne objawy.

Okulista ocenia też stan przedniego odcinka oka, czyli między innymi rogówkę, spojówkę i tęczówkę. Wykorzystywana jest do tego lampa szczelinowa, przypominająca połączenie mikroskopu ze specjalnym źródłem światła. Pacjent opiera czoło i brodę na podpórkach, patrzy we wskazanym kierunku, a lekarz obserwuje oko w bardzo dużym powiększeniu. Dzięki temu można zauważyć drobne uszkodzenia, wysuszenie powierzchni oka czy pierwsze zmiany zwyrodnieniowe.

Gdy zachodzi potrzeba dokładniejszej oceny, przeprowadzane jest badanie dna oka. Często poprzedza je zakroplenie specjalnych kropli rozszerzających źrenice, które działają około 20–30 minut. Później okulista świeci w oko jasnym światłem i ogląda siatkówkę, naczynia krwionośne oraz nerw wzrokowy. Po takim badaniu przez kilka godzin widzenie może być zamglone, a oczy wrażliwsze na słońce, dlatego przydają się okulary przeciwsłoneczne i lepiej nie planować w tym czasie prowadzenia samochodu.

Jakie najczęstsze wady wzroku i choroby oczu leczy okulista?

Okulista najczęściej zajmuje się krótkowzrocznością, nadwzrocznością i astygmatyzmem, czyli klasycznymi wadami wzroku. To właśnie one sprawiają, że obraz jest rozmazany z daleka, z bliska albo w każdym dystansie. Podczas wizyty lekarz nie tylko „dobiera szkła”, ale też sprawdza, czy za pogorszeniem widzenia nie stoi coś więcej niż sama wada, na przykład początek choroby siatkówki.

W gabinecie bardzo często pojawiają się też osoby z prezbiopią, czyli tzw. starczowzrocznością. Zazwyczaj zaczyna się około 40. roku życia i objawia się tym, że ręce „nagle robią się za krótkie”, aby przeczytać SMS lub paragon. Okulista potrafi odróżnić zwykłą prezbiopię od innych problemów, na przykład od wczesnej zaćmy, i dobrać odpowiedni rodzaj okularów lub soczewek do pracy przy komputerze, czytania i prowadzenia auta.

Kolejna grupa to typowe choroby oczu, które potrafią długo rozwijać się po cichu. Należą do nich między innymi zaćma (zmętnienie soczewki) i jaskra (uszkodzenie nerwu wzrokowego związane zwykle z podwyższonym ciśnieniem w oku). Zaćma przez lata może dawać jedynie wrażenie „brudnych okularów”, a jaskra nawet przez 10–15 lat nie musi boleć, mimo że stopniowo niszczy pole widzenia. Wczesne wykrycie podczas rutynowego badania bardzo zwiększa szanse na zachowanie ostrego widzenia na dłużej.

Do częstych problemów należą także schorzenia powierzchni oka i powiek. Zespół suchego oka, przewlekłe zapalenie spojówek, jęczmienie albo gradówki potrafią mocno utrudnić codzienne funkcjonowanie, szczególnie u osób pracujących po 6–8 godzin dziennie przed monitorem. Okulista ocenia wtedy film łzowy, brzeg powiek i rogówkę, a następnie dobiera krople nawilżające, maści, czasem leki przeciwzapalne lub drobne zabiegi, gdy zmiany nie chcą się wchłonąć.

W praktyce gabinetu często pojawiają się też bardziej „wewnętrzne” problemy oka, które wymagają dokładniejszych badań.

• Choroby siatkówki, na przykład zmiany cukrzycowe lub zwyrodnienie plamki żółtej (AMD), które wpływają na widzenie centralne i czytanie.
• Zapalenia wewnątrz gałki ocznej, takie jak zapalenie błony naczyniowej, objawiające się bólem, światłowstrętem i gwałtownym spadkiem ostrości.
• Powikłania po urazach, na przykład krwotoki do wnętrza oka czy odwarstwienie siatkówki, wymagające czasem pilnej operacji.

Takie schorzenia pojawiają się rzadziej niż prosta wada wzroku, ale mają dużo poważniejsze konsekwencje, dlatego często wymagają ścisłej współpracy okulisty z innymi specjalistami, na przykład diabetologiem czy reumatologiem. Dzięki temu możliwe jest nie tylko łagodzenie objawów w samym oku, ale także wpływ na chorobę ogólną, która je wywołuje.

Z jakimi niepokojącymi objawami oczu trzeba pilnie iść do okulisty?

Do okulisty w trybie pilnym potrzebne jest pójście wtedy, gdy coś w widzeniu nagle się zmienia. Chodzi zwłaszcza o sytuacje, gdy w ciągu minut lub godzin pojawia się silny ból oka, nagłe pogorszenie ostrości wzroku, „zasłona” przed okiem albo podwójne widzenie. Takie objawy mogą świadczyć o ostrym ataku jaskry, odwarstwieniu siatkówki czy udarze ośrodków wzrokowych w mózgu, a tu liczy się każda godzina, czasem nawet pierwsze 2–3 godziny od początku dolegliwości.

Alarmujący jest też nagły wysyp tzw. „mętów” (czarne kropki, pajęczynki) połączony z błyskami jak od flesza aparatu, zwłaszcza w jednym oku. Może to oznaczać pęknięcie siatkówki i grożące odwarstwienie, które bez szybkiej interwencji prowadzi do nieodwracalnej utraty widzenia. Szczególnej uwagi wymagają takie objawy u krótkowidzów, diabetyków oraz osób po urazach głowy lub oka. Jeśli przy okazji pojawiają się nudności, ból głowy czy zaburzenia równowagi, nie powinno się czekać „do poniedziałku”.

Szybkiej konsultacji wymaga także każde nagłe zaczerwienienie oka z ostrym bólem, światłowstrętem i pogorszeniem widzenia, zwłaszcza po pracy z chemikaliami, uderzeniu czy ciele obcym w oku. Niepokojące są też ropiejące, sklejające się rano powieki u dzieci lub dorosłych noszących soczewki kontaktowe, ponieważ bakteryjne zapalenie rogówki potrafi w ciągu 24–48 godzin trwale uszkodzić oko. Jeśli do tego dochodzi gorączka, obrzęk powiek lub twarzy, a ból nasila się przy ruchu gałki ocznej, konieczna jest pilna pomoc lekarska, najlepiej jeszcze tego samego dnia.

Kiedy profilaktycznie odwiedzać okulistę w zależności od wieku?

Profilaktyczne wizyty u okulisty zmieniają się wraz z wiekiem, tak jak zmieniają się oczy. Innego podejścia wymagają niemowlęta, innego osoby pracujące po 8 godzin przy komputerze, a jeszcze innego seniorzy po 65. roku życia. Dzięki prostemu planowi można uniknąć sytuacji, w której do gabinetu trafia się dopiero wtedy, gdy pojawia się silny ból, nagłe pogorszenie widzenia albo trudne do leczenia powikłania.

U dzieci pierwszy kontakt z okulistą zwykle planuje się około 1. roku życia lub wcześniej, jeśli pediatra zauważy nieprawidłowości, na przykład uciekanie oczka czy brak kontaktu wzrokowego. Później badanie profilaktyczne przydaje się przed pójściem do przedszkola i szkoły, czyli około 3.–4. i 6.–7. roku życia. To czas, kiedy wychodzą na jaw wady wzroku, które mogą powodować bóle głowy, mrużenie oczu i problemy z nauką czytania. U nastolatków, zwłaszcza spędzających kilka godzin dziennie przy ekranie, kontrola co 1–2 lata pomaga wychwycić rozwijającą się krótkowzroczność.

U dorosłych do 40. roku życia, którzy nie mają chorób przewlekłych i dobrze widzą, zwykle wystarcza kontrola co 2–3 lata. Jeśli w rodzinie pojawia się jaskra, zaawansowana krótkowzroczność czy zwyrodnienie plamki, odstępy między wizytami skracają się do około 1–2 lat, nawet gdy oczy „na co dzień” nie sprawiają problemu. Po 40. roku życia u większości osób zaczyna się prezbiopia (starczowzroczność), a ryzyko jaskry rośnie, dlatego zaleca się regularne badanie raz na 1–2 lata, najlepiej z pomiarem ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Prosty przegląd częstotliwości wizyt w różnych okresach życia może ułatwić ułożenie własnego planu kontroli wzroku.

Tabela pokazuje ogólne ramy, które okulista modyfikuje pod kątem konkretnej osoby, jej zawodu, przyjmowanych leków i stylu życia. U niektórych osób, na przykład z dobrze kontrolowaną, niewielką wadą, odstępy mogą być dłuższe, u innych – krótsze z powodu ryzyka powikłań. Niezależnie od wieku stały schemat wizyt daje poczucie bezpieczeństwa i zwiększa szansę, że ewentualny problem zostanie wychwycony zanim zacznie poważnie utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Jak okulista leczy choroby oczu: leki, laser, zabiegi i operacje?

Okulista ma dziś do dyspozycji cały „arsenał” metod: od kropli i tabletek, przez laser, aż po skomplikowane operacje w sali operacyjnej. Zwykle zaczyna się od leczenia najmniej inwazyjnego, a dopiero gdy ono nie wystarcza, rozważa się zabiegi. Dlatego u dwóch osób z tą samą chorobą oczy mogą być leczone zupełnie inaczej – plan terapii układa się indywidualnie, po dokładnym badaniu.

Leczenie farmakologiczne kojarzy się głównie z kroplami do oczu i faktycznie są one podstawą przy wielu chorobach. Krople z antybiotykiem przy ostrym zapaleniu, z steroidem przy silnym stanie zapalnym czy z substancją obniżającą ciśnienie w oku przy jaskrze stosuje się często kilka razy dziennie przez 7–14 dni, a przy chorobach przewlekłych nawet miesiącami. Czasem okulista włącza też tabletki doustne albo maści pod powiekę na noc, szczególnie gdy zmiany dotyczą brzegu powieki, spojówki czy kiedy stan zapalny jest silniejszy.

Laser w okulistyce nie służy tylko do „korekty wzroku”, ale także do leczenia chorób. W jaskrze wykonuje się na przykład trabekuloplastykę laserową, która poprawia odpływ cieczy z oka, co obniża ciśnienie wewnątrzgałkowe. U pacjentów z cukrzycą stosuje się fotokoagulację siatkówki, czyli serię precyzyjnych „punktowych” naświetleń, aby zabezpieczyć siatkówkę przed krwawieniami i pogorszeniem widzenia. Sam zabieg trwa zwykle od kilku do kilkudziesięciu minut i wykonuje się go w znieczuleniu kroplowym.

Pomiędzy samymi lekami a dużą operacją znajdują się różne, mniejsze zabiegi wykonywane w gabinecie lub małej sali zabiegowej. Usunięcie gradówki w znieczuleniu miejscowym, nacięcie ropnia, wstrzyknięcie leku do wnętrza gałki ocznej (np. przy wysiękowej postaci zwyrodnienia plamki) czy drobne zabiegi na spojówce zajmują najczęściej od 10 do 30 minut. Dla pacjenta oznacza to raczej krótką wizytę niż całodniowy pobyt w szpitalu, choć przez kilka dni po zabiegu konieczne są kontrole i stosowanie kropli.

Najbardziej zaawansowaną formą leczenia pozostają operacje okulistyczne, wykonywane zwykle w znieczuleniu miejscowym z podaniem leku przy oko lub dożylnie. Klasycznym przykładem jest operacja zaćmy, która często trwa około 15–30 minut, a w jej trakcie usuwana jest zmętniała soczewka i wszczepiana nowa, sztuczna. Bardziej skomplikowane procedury, jak witrektomia (operacja ciała szklistego i siatkówki) czy rekonstrukcje po urazach, mogą trwać dłużej i wymagają częstszych, ścisłych kontroli po zabiegu, niekiedy w odstępach kilku dni.

Poniższa tabela pokazuje, jak w praktyce może wyglądać dobór metody leczenia do rodzaju problemu i jak bardzo różnią się one inwazyjnością oraz czasem powrotu do codziennych aktywności.

Taka „mapa” metod pomaga lepiej zrozumieć, dlaczego okulista czasem proponuje jedynie krople, a innym razem od razu kieruje do szpitala. Ostateczny wybór zale

Jak przygotować się do wizyty u okulisty i jakie badania zabrać?

Dobre przygotowanie do wizyty u okulisty zwykle skraca badanie i pomaga szybciej dojść do sedna problemu. Przy zapisywaniu się na termin opłaca się zapytać, czy będzie potrzebne rozszerzenie źrenic kroplami, bo wtedy po badaniu przez kilka godzin może być trudno czytać i prowadzić samochód. Przed wyjściem z domu przydaje się spisać na kartce objawy z ostatnich tygodni, na przykład kiedy pojawia się ból oczu, zamazane widzenie czy „mroczki”, oraz listę wszystkich przyjmowanych leków, także na nadciśnienie, cukrzycę albo tarczycę. Pomaga też zabranie aktualnych okularów i soczewek kontaktowych w oryginalnych opakowaniach, dzięki czemu okulista widzi dokładnie ich moc i rodzaj.

Przy pierwszej wizycie u okulisty dobrze mieć przy sobie podstawowe wyniki badań ogólnych z ostatnich 6–12 miesięcy, szczególnie poziom cukru, lipidów i ciśnienie tętnicze, bo choroby ogólne często odbijają się na siatkówce oka. Osoby z chorobami przewlekłymi, jak cukrzyca lub nadciśnienie, mogą zabrać także karty wypisowe ze szpitala i dokumentację z poradni specjalistycznych. Jeśli wcześniej leczony był już jakiś problem okulistyczny, przydatne są stare recepty na okulary, opisy poprzednich badań dna oka, pola widzenia czy USG gałki ocznej, nawet sprzed kilku lat. Taki „pakiet informacji” daje lekarzowi szerszy obraz, ułatwia wychwycenie zmian w czasie i często pozwala uniknąć powtarzania części badań.